Ileen
Montijn

 

Alles is stof

1 januari 2019

Hendrik ter Brugghen, De annunciatie (detail), 1629. Stadsmuseum De Hofstadt, Diest.

Hendrik ter Brugghen, De annunciatie (detail), 1629. Stadsmuseum De Hofstadt, Diest.

De tentoonstelling rond Caravaggio in het Centraal Museum is een feest van blote, tanige lijven en magere geplooide buiken in clair-obscur, van met pijlen doorboorde Sint Sebastiaans – maar wat mij het meest opviel was iets anders: al die stof. Lappen waar je kijkt, alsof er kisten vol gordijnen zijn leeggehaald. Let je er eenmaal op, dan zie je het overal. Op de Annunciatie van Hendrik ter Brugghen heeft de engel een kolossale lap goudgele zijde om zijn lijf heen zitten, opgeschort met behulp van een gestreepte sjerp met kwasten; om zijn linker schouder zit nog een andere lap geplooid. Maria draagt een lichtgrijze mantel over haar glanzend witte gewaad, en haar boek ligt op een oogverblindend rood met gouden kleed, terwijl links op de voorgrond nog een lappenmandje, misschien met verstelgoed, staat. Op andere schilderijen, waar figuren grotendeel naakt zijn, dragen ze lendendoeken die – net als weer elders de tulbanden – op hoogst ingewikkelde wijze zijn geplooid en geknoopt.

Al die lappen – waarom? Schilderlust denk ik, en vertoon van kunstigheid: kijk mij, kijk hoe fraai, kijk hoe rijk. Zulke lappen waren buitengewoon kostbaar, ze hoorden bij het streven om alles zo mooi mogelijk te maken, zelfs waar armoede en verdriet werden verbeeld.

Haal ze weg en er blijft weinig over. Alles is stof, zo ging daar in Utrecht door mijn hoofd. Stof is wat we zien als we naar mensen kijken, stof maakt ze herkenbaar, plaatst ze, siert ze, stof is getuige van hun wederwaardigheden en troost ze, de herinneringen hangen er aan, net als onze ogen. Alles is stof, natuurlijk ook in de zin van vergankelijkheid, maar ook in de zichtbare wereld. Nu ja, bijna alles.