Nette letter
12 november 2012
Civilité-letter in een Frans, 18de-eeuws etiquetteboek (bron: Wikimedia)
Etiquetteboeken roepen emoties op – veelal afkeer. Deftige lieden vinden ze bespottelijk omdat zij natuurlijk alles al weten, en neerkijken op wie dat niet doet. De proletariër voelt dat hij door die boeken bewust wordt buitengesloten. Alleen daarom al zijn die boeken voor de historica fascinerend.
Vandaag las ik in een manierenboekje uit 1715 (een vertaling van een veel ouder Italiaans werk) onder meer dat het ongemanierd is om andere mensen te vervelen met verhalen over wat je allemaal gedroomd hebt. Oeps, dat heb ik wel eens gedaan – ik begin me meteen te generen. Evenmin mag je, als je iets tegenkomt dat stinkt, je omgeving proberen over te halen er ook aan te ruiken: wat stinkt dat hè?
Er blijkt zelfs een speciaal lettertype te bestaan waarin zulke boeken bij voorkeur werden gedrukt: de civilité, voluit ‘caractère de civilité’. Een sierlijke, niet heel makkelijk leesbare cursieve letter, die zich over Europa verspreidde toen de Franse drukker Robert Granjon in 1557 een nieuwe Franse vertaling publiceerde van een manierenboekje van de grote Erasmus, De civilitate morum puerilium libellus uit 1530. Deze ‘geschreven letter’ bleef bijna drie eeuwen in gebruik, vooral voor opvoedende geschriften en boekjes over goede manieren.